Sinterklaas in het land, Blackface op school

Fotografie door Iryna Melnyk.

Iryna Melnyk

Op de hoogte blijven van alles rondom Liefdevol Opgroeien?

Sinterklaas in het land, Blackface op school

De afgelopen jaren is het ieder jaar weer een gevoelig discussiepunt: het al dan niet behouden van zwarte Piet. Hoewel er vaak geroepen wordt dat het ‘maar een kinderfeest’ is, zijn het toch de volwassenen die er het meest mee bezig zijn.


Stel je woont nu 15 jaar naast je buren. De eerste jaren waren jullie je van geen kwaad bewust, tot jij er na 8 jaar ineens achterkomt dat de scheidingslijn van jullie tuin niet zit waar het kadaster dat heeft aangegeven. Je weet dus ineens dat de scheidingslijn (schutting) ten nadele van jou is geplaatst. Na wat nadenkwerk beslis je het onderwerp aan te snijden bij de buren. Een deel van de grond wat de buren gebruiken is immers eigenlijk onderdeel van jouw tuin.

Je brengt het nieuws voorzichtig. De buren geven aan zich van geen kwaad bewust te zijn. Zij hebben de grootte van de tuin van de vorige bewoners overgenomen en de tuin is er op ingericht. Ze zijn ook wel benieuwd waarom je er nu ineens mee komt. Al die jaren ervoor had je er toch ook geen problemen mee? Ze kunnen zich zelfs nog een gesprek met jou voor de geest halen waarin je aangeeft zo blij te zijn met hoe je tuin is.
Om ze een beetje aan het idee te laten wennen laat je het er voorlopig bij zitten. Uiteindelijk knoop je het onderwerp nog eens aan. De reactie is nu wat heftiger dan de vorige keer. Zij waren onder de indruk dat het allemaal al afgehandeld was en ze zijn niet van mening verandert. Het komt er dus op neer dat ze de scheidingslijn niet aan willen passen. Ze zijn zo gewend aan hoe de tuin nu is ingericht en de scheidingslijn aanpassen zou betekenen dat de hele tuin aangepast moet worden. Het zou ook hun lievelingshoekje helemaal overhoop halen en daar hebben ze zulke fijne herinneringen aan. Dat willen ze echt niet kwijt.

Een aantal jaren later is de relatie tussen jou en je buren dermate verandert, dat er alleen met een hoop frustratie en woede gecommuniceerd kan worden. Hoe harder je buren roepen dat ze het niet aan willen passen, hoe harder jij roept dat je het wel aangepast wil hebben. Het is immers jouw grond en dus ook jouw recht om daarover te beschikken. Ondertussen ben je 15 jaar buren en weet je dat ze gemiddeld om de 4 jaar de tuin gedeeltelijk aanpassen. Is het dan echt zo lastig om hun lievelingshoekje een klein beetje op te schuiven, zodat jij kan krijgen waar je recht op hebt? Je buren zijn blijkbaar van mening dat dit inderdaad het geval is. Het feit dat ze de tuin regelmatig (deels) veranderen is voor hun hier waarschijnlijk niet aan gelinkt. Dat wat vooral blijft hangen is dat ze iets moeten inleveren, aanpassen wat ze al die tijd hebben gekend.


Hoewel een scheidingslijn van een tuin natuurlijk niet hetzelfde is als Blackface in een kinderfeest maakt het misschien wel een beetje duidelijk waarom het geheel ieder jaar meer lijkt te escaleren. Mensen die geen aanpassingen willen voelen zich persoonlijk aangevallen. Alsof er met een vinger wordt gewezen en geroepen: “jij bent een racist!” Terwijl ze zichzelf totaal niet kunnen rijmen met het beeld dat ze van een racist (neonazi) hebben. Daarnaast willen ze de herinneringen die zij hebben bij Sinterklaasfeesten van vroeger graag ook overbrengen op hun kinderen.

In haar boek Banished Knowledge, Facing Childhood Injuries beschrijft Alice Miller een Sinterklaasbijeenkomst waar ze toevallig bij aanwezig is. Ze omschrijft hoe de aanwezige ouders enthousiast meedoen aan het spel en tegelijkertijd de angst en schaamte in hun kinderen missen. Angst en schaamte waar de ouders bij de vieringen in hun kindertijd waarschijnlijk ook mee te maken hebben gehad. Gevoelens die mettertijd zijn weggestopt en vervangen door het enthousiasme dat hun ouders lieten zien tijdens de vieringen. Allemaal met de achterliggende gedachte: “mijn ouders hadden het beste met me voor.”
Natuurlijk bestaan er ook daadwerkelijk fijne herinneringen aan het Sinterklaasfeest. Gelukkig wel. Maar is het echt noodzakelijk dat de herinneringen precies hetzelfde ingevuld worden als hoe het bij ons ging destijds? Als daarop het antwoord ja is, zouden we dan ook terug in de tijd moeten gaan, omdat onze belevenis van het Sinterklaasfeest, de invulling die er bij ons aan gegeven werd ook afwijkt van hoe het bij onze ouders ging?

Swastika-feest?

Zet ergens een Swastika (hakenkruis) 1 neer en mensen zijn in rep en roer. Logisch, het doet ons allemaal denken aan de Tweede Wereldoorlog, neonazi’s. Dat is echter niet het enige waar de Swastika voor staat. Het is het meest heilige symbool in het hindoeïsme en jaïnisme en is in de geschiedenis op diverse plekken teruggevonden. De meest bekende associatie is echter die met WWII.
Waar zou dat door komen? Is het omdat het symbool eerst een voornamelijk positieve associatie had, maar die is overschreven door iets negatiefs? Doordat we nog persoonlijk verbonden zijn aan mensen uit WWII en de generatie daarna? Of is het omdat het symbool ons vooral wijst op ‘de slechteriken’ en we ons niet verbonden voelen met ‘dat soort mensen’?

Wat ik hier vooral frappant aan vind, is dat Blackface 2 het tegenovergestelde is. Het is een karikatuur die rond 1830 voor het eerst gebruikt werd. Blanke mensen speelden met theatermake-up dat ze een negroïde persoon waren. In die karikatuur werden negroïde personen als dom en lomp neergezet. Negroïde vrouwen daarnaast als enorm seksueel. Later werd diezelfde karikatuur doorgezet in strips, tekenfilms. Hoe vaker je een beeld bevestigd ziet, hoe meer dat beeld als waar wordt aangezien. Mensen zagen dus geen karikatuur, een overdreven (en onjuiste) weergave van negroïde mensen.
In dezelfde periode dat Blackface werd geïntroduceerd, kreeg Sinterklaas een knecht 3. Hoewel in de folklore voor die introductie ook een soort tegenpersoon (boeman) rondom Sinterklaas bekend was, is deze niet te vergelijken met de knecht die door Jan Schenkman werd geïntroduceerd. De reden van de introductie? “In het Amsterdam van die tijd duidelijk een voedingsbodem om het sinterklaasfeest te veranderen,” aldus onderzoeker John Helsloot. Een kleine eeuw later (na de Tweede Wereldoorlog) wordt een lading Pieten geïntroduceerd bij de intocht in Amsterdam. Sindsdien is het heel normaal dat er meerdere Pieten aanwezig zijn bij Sinterklaas.

In de afgelopen 150+ jaar is er behoorlijk wat verandert aan het Sinterklaasfeest. In plaats van een duistere tegenspeler (voor 1850) kreeg Sinterklaas een knecht. Het boeman-element dat de donkere tegenspeler voor de introductie van Zwarte Piet had, werd daarna toegeschreven aan Zwarte Piet. Sinterklaas was de wijze oude man, de Piet(en) zijn knecht die aan de ene kant de kinderen angst aan moest jagen om gehoorzaamheid af te dwingen. Aan de andere kant was Piet ook de persoon die de kinderen suikergoed aanbood.

Zwarte Piet = Blackface

Hoewel Piet later, toen Europeanen meer vertrouwd raakten met Afrikanen, zich tot meer een assistent van Sinterklaas ontwikkelde, was hij daarvoor een knecht die alleen een brabbeltaaltje sprak 4. Het kroeshaar werd vervangen door krullen, op veel plekken werden de oorbellen weggelaten. Deze veranderingen zijn ruim na de eerste helft van de 20e eeuw ingezet.

Tussen de zwarte Pieten zien we ook regelmatig bruine Pieten. Hoewel het geen vervanging is van zwarte Piet, is het wel bijzonder dat deze wijziging aan het uiterlijk van Piet zonder protesten van mensen – die zwarte Piet willen behouden ‘zoals deze is’ – wordt geaccepteerd. Het maakt de gelijkenis met een karikatuur van een negroïde persoon (Blackface) ook niet minder. 

Hoewel de rol van Piet (van knecht tot assistent) enorm is verandert, zijn (haar) uiterlijk is dat niet. Aan de ene kant is dat niet vreemd, Piet wordt immers ‘liefkozend’ Zwarte Piet genoemd. Een Zwarte Piet ineens rood, groen, paars of met roetvegen maken kan niet. Dan is het geen Zwarte Piet meer. Zodra we het zwarte echter als puur omschrijvend maken, ze aan gaan duiden als Pieten is er veel meer mogelijk. Een Piet kan er op allerlei manieren uitzien.

Hoewel het uiterlijk kleine veranderingen heeft doorstaan, is het meest opvallende nog steeds hetzelfde: roetzwarte huid (wat iets anders is dan een huid dat zwart is geworden van roet) en opvallend rode lippen. Deze twee elementen zijn de sterkste herkenningspunten van Blackface.

Daar zit ook gelijk de crux: toegeven dat Zwarte Piet gelijk staat aan Blackface houdt in dat we tevens toe moeten geven dat we blind zijn voor de aangeleerde racisme van alledag. De mogelijkheid om racist te zijn, terwijl we dat zelf niet doorhebben. We linken racist (en racisme) namelijk meer aan de neonazi: jezelf verhevenen boven een ander op een manier die duidelijk afwijkt van dat wat normaal is. Het probleem daaraan is echter dat racisme in de meeste gevallen verborgen lijkt te zijn. Ik zeg expres lijkt, omdat het steeds duidelijker wordt wanneer je je bewust bent van de slinksheid van alledaags racisme.

Overeenkomsten tussen racisme en seksisme

Neem seksisme bijvoorbeeld. Het verhevenen van de man boven de vrouw. De vrouw als het zwakkere geslacht, vooral bestaand om plezier te geven aan de man. Er wordt aan allerlei kanten geroepen dat dit tegenwoordig echt niet meer zo is, of dat mannen net zo goed als minder worden neergezet tegenwoordig. Hoewel dat laatste deels klopt, zijn het nog steeds de vrouwen die het onderspit delven.

Aangezien Donald Trump als winnaar uit de Electoral College is gekomen in de USA en dus met een maand of twee zal intrekken in het Witte Huis, lijkt het me duidelijk dat seksisme (en seksuele intimidatie) nog steeds niet altijd herkend wordt, ook niet door slachtoffers ervan. Bij rijke blanke mannen wordt een hoop goedgepraat, “hij bedoelt het niet zo.” Terwijl de slachtoffers de schuld wordt aangepraat (“had je maar niet zoveel moeten drinken” of “doe dan ook niet zo’n kort rokje aan”). Uit zelfbescherming leren vrouwen (meisjes) algauw een hoop ‘kleine dingen’ te negeren. Omdat ze niet geloofd worden, er ‘veel ergere dingen’ hadden kunnen gebeuren. Omdat ze er uiteindelijk gewoon blind voor zijn en er daarna wellicht ook aan mee gaan doen.

Cultuur hoort zich niet aan te passen aan traditie,
traditie zou zich aan moeten passen aan cultuur.

Zo werkt het voor een deel ook met racisme. Slachtoffers van racisme herkennen op een gegeven moment niet meer dat ze slachtoffer zijn. Ze beginnen de woorden van niet-slachtoffers over te nemen. Gaan zelf racistische grapjes (over zichzelf) maken.

Horen van blanke mensen dat Zwarte Piet geen Blackface is, is vergelijkbaar met mannen die zeggen dat vrouwen geen slachtoffer zijn van seksisme. Dat een deel van de vrouwen aangeeft dat seksisme onzin is verandert niks aan de ervaringen van al die andere vrouwen. Dat geldt net zozeer voor het Sinterklaasfeest: dat er negroïde mensen zijn die zeggen dat Zwarte Piet niet gelinkt zou zijn aan racisme doet niks af aan het feit dat Zwarte Piet een Blackface uiting is.

De roetveegpiet is een mooie ontwikkeling richting een Sinterklaasfeest dat door iedereen gevierd kan worden, zonder een verwijzing naar een geschiedenis waar niemand trots op is. Aangezien het Sinterklaasfeest in de afgelopen eeuwen reeds behoorlijk wat aanpassingen heeft gekend, zal het ook deze veranderingen wel overleven. Tradities zijn er niet om onaangepast tot in de eeuwigheid door te lopen. Cultuur hoort zich niet aan te passen aan traditie, traditie zou zich aan moeten passen aan cultuur.

Waarom komen ‘ze’ er nu pas mee en moet het echt op deze manier?

Hoewel de discussie over het uiterlijk van Piet iets van de laatste jaren lijkt, is het al veel langer gaande. In 1987 maakte Gerda Havertong al een statement in een aflevering van Sinterklaas (zie filmpje). Decennia daarvoor, in 1930, publiceerde De Groene Amsterdammer een brief van Herman Salomonson, onder de pseudoniem Melis Stoke 5. De duur van deze discussie is dus eerder het tienvoudige van wat veel mensen denken. Het agressievere deel rondom het Sinterklaasfeest is wel meer van de laatste jaren.

– Artikel gaat verder na het filmpje –

Het is natuurlijk makkelijk om te zeggen hoe iemand iets níet moet doen. Zeker als de kennis over de daadwerkelijke achtergrond niet aanwezig is. Daarnaast helpt de weergave in de media niet mee. Protesten door mensen die graag willen dat Piet verandert zijn vreedzaam en stil. Hooguit aan de teksten op de kleding kun je zien dat er geprotesteerd wordt. De manier waarop deze protestanten worden behandeld door de politie is echter een stuk minder vreedzaam 6.

All it means when people say “you’re speaking from a place of privilege” is that you’re likely to underestimate how bad the problem is by default because you are never personally exposed to that problem. It is not a moral judgement of how difficult your life is.

~ noctis-nova

Ik zou het niet waarderen als er in Nederland een kinderfeest zou zijn waarin Swastika’s waren verwerkt. Daarom zie ik graag dat feestversieringen – en uiteraard de Pieten zelf – worden aangepast. Dergelijke symboliek hoort, gezien de connectie, geen plek te hebben in een kinderfeest. Niet omdat kinderen afgeschermd moeten worden, maar omdat wij het goede voorbeeld horen te geven.

Hoe is de Sinterklaasversiering op de school van jouw kind(eren) dit jaar?



  1. Slecht voorbeeld van die buren. Het eigendom van die grond komt na tien tot twintig jaar toe aan de gebruiker. Zie: http://www.landmeters-experten.be/meerverjaring.html
    Er bestaat overigens over de hele wereld het gewoonterecht en waarschijnlijk valt het Sinterklaasfeest daar juridisch onder. Het gaat erom dat het door de eeuwen heen en over de hele wereld juist als onrechtvaardig wordt gezien als je opeens iets wilt verbieden wat altijd mocht of iets van iemand wil afnemen wat hij jarenlang gebruikt heeft.

    No votes yet.
    Please wait...

    Reageer op deze reactie

  2. Laten we dan direct stemrecht/beslisrecht voor vrouwen afschaffen! Want dat was ook een decennialange traditie, wereldwijd nog wel. Het is schandalig dat mannen opeens hun veilige politiekfeestje moesten gaan delen met de mensen die eigenlijk geen recht van spreken hadden. Wie waren die wezens wel niet, dat ze dachten iets te zeggen hadden over iets wat ook hen aanging? Het ging toch prima, met alleen mannen die mochten stemmen. Iedereen was daar blij mee, nou ja behalve een enkele vrouw, maar hee, die moet niet zeuren, ze had het aanrecht al. Als het haar niet bevalt, had ze maar geen vrouw moeten worden.

    Oh wacht….

    De Sinterklaastraditie valt in Nederland niet onder gewoonterecht. In Nederland is dat namelijk heel iets anders dan in België, en heeft zeker niks van doen met eigendom.
    Het Sinterklaasfeest moet een feest zijn voor alle kinderen, ook als ze niet-lelieblank zijn. Weet je wat geen feest is? Wanneer je stelselmatig jaarlijks als domme slaaf karikatuur wordt neergezet (wat de blackface is). Piet hoeft niet weg, maar de zeer deningrerende en voor donkere mensen echt kwetsende blackface moet dat wel. Die kan prima ingevuld worden met roetvegen of andere kleuren of au naturel. Tradities veranderen namelijk.

    Rating: 5.0. From 1 vote.
    Please wait...

    Reageer op deze reactie

  3. Wat een goed stuk. Verder valt me op dat de activisten die Piet willen veranderen zo vaak ‘agressief’ worden genoemd: in jouw stuk en bijvoorbeeld ook in het NOS journaal enz. Terwijl dat als je goed naar de feiten kijkt, gewoon niet klopt. De activisten willen alleen vreedzaam demonstreren tijdens de intocht. Dat ze dat in het bijzijn van de kinderen willen doen vinden sommige mensen ‘agressief’, maar dat is een rare manier om het te verwoorden, want het gaat om vreedzaam, stil protest. Er gewoon staan en met borden je boodschap duidelijk maken.
    Wie vervolgens agressief doen, zijn de politieagenten die hen ontzettend hardhandig oppakken, op zo’n manier dat ze soms niet meer kunnen ademhalen.

    Rating: 5.0. From 1 vote.
    Please wait...

    Reageer op deze reactie

    • Je hebt gelijk. Ik heb het nog eens nagelezen en het klopt niet. Het brengt in ieder geval niet over wat ik bedoel. Ik ga even bekijken hoe ik het kan verwoorden zodat het wel klopt.

      Bedankt! :)

      No votes yet.
      Please wait...

      Reageer op deze reactie

  4. Ik vind de discussie heel interessant en ik probeer moeite te doen om “de andere kant” (anti zwarte Piet) ook te begrijpen, maar dat lukt me nog niet.

    Het filmpje van Pino en Gerda raakt mij wel. Ik ga er even van uit dat Gerda niet alleen voor zichzelf spreekt maar voor een grotere groep. En dat raakt me, omdat “donker gekleurde mensen” blijkbaar al jaren moeite hebben met het sinterklaasfeest, omdat ze voor zwarte piet worden uitgemaakt. Ik vind dat jammer.

    Jammer dat ze zich zo geraakt voelen daardoor.

    Ik heb dat zelf nooit meegemaakt in mijn omgeving, daarvoor zijn er waarschijnlijk te veel donkere mensen om me heen (hiermee bedoel ik enkel dat ze dus geen unieke verschijning zijn! Niet dat er te veel zouden zijn!).

    Wat (in mijn omgeving) wel een unieke verschijning is, is een man met lang wit haar en een witte baard. Die zie ik heel af en toe. En ik zie dan ook mensen kijken. En ik heb zelf wel eens de grap gemaakt en ook regelmatig te horen gekregen: Kijk, daar heb je Sinterklaas! Waar is zijn paard?/Hij is te vroeg/te laat/het was zeker te heet in Spanje, etc.

    Maar zulke mannen voelen zich niet gekwetst. En waarom zij niet en donkere mensen wel? Dat vind ik nou zo interessant. Waarom zo’n vrouw als Gerda niet lacht om die verkleedpartijen en zegt dat die Pieten allemaal maar malle neppers zijn. En dat haar krullen en kleur tenminste echt zijn. Dat ze er trots op is. Op hoe ze eruit ziet.

    No votes yet.
    Please wait...

    Reageer op deze reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Reacties worden gemodereerd, het kan dus even duren voor jouw reactie echt geplaatst is.
Zou je dat wat je in je reactie wilt plaatsen niet zeggen tegen iemand die je na staat? Dan is het hier ook niet gepast.

*

It's not enough to love the children, it is necessary that they are aware that they are loved.

St. John Bosco